ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'ın nükleer tesislerine düzenlediği saldırı, ülkesini İran ve İsrail arasındaki çatışmanın tam ortasında konumlandırdı.

Saldırılar savaşta keskin bir yoğunlaşma ve İsrail'in 10 gün önce İran'a düzenlediği ilk saldırıları kınayan ya da destekleyen dünya genelindeki ülkelerin tavrını sertleştirmesine yol açabilir.

Bu konuda dünyanın farklı yerlerindeki hükümetlerin tavrı ne? İsrail'e ve ABD'nin saldırılarına kimler destek veriyor ve kimler karşı çıkıyor?

İsrail'in 13 Haziran'daki saldırılarından ve ABD'nin saldırısından önce, herhangi bir ülke her iki tarafa da doğrudan askeri destek sözü vermedi fakat ABD'nin bombardımanı ile ilgili bazı uluslararası tepkiler, küresel düzeyde durumun potansiyel olarak hızla kötüleşebileceği uyarısını da düşündürüyor.

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres;

"ABD'nin İran'a karşı güç kullanmasından çok büyük kaygı duyduğunu" söyledi. Guterres "Zaten diken üzerinde olan bir bölgede tehlikeli bir tırmanış ve uluslararası barış ve güvenliğe doğrudan bir tehdit, bu çatışmanın hızla kontrolden çıkması, siviller, bölge ve dünya için feci sonuçlar oluşturması riski giderek büyüyor"

dedi.

Geçen hafta Avrupalı dışışleri bakanları Tahran'ın yeni bir nükleer anlaşma müzakere etmeye hazır olup olmadığını test etmek için İranlı mevkidaşlarıyla buluştu. Ancak İranlılar saldırılar sona erene dek müzakereye hazır olmadıklarını söyledi.

ABD'nin saldırısı sonrasında bölge ülkeleri yaşananlara karşı olduklarını belirtirken, bazıları da İran'a destek açıklamalarında bulundu.

İran'daki ABD saldırısından sonra Irak "derin bir kaygı duyduklarını ve kınadıklarını" söylerken, bölgesel güvenlik ve istikrara ciddi bir tehdit olduğunu söyledi. Irak, İsrail'in 13 Haziran'daki saldırısından sonra, bir BM Güvenlik Konseyi toplantısında İran'a açık destek vermiş ve İsrail'i kınamıştı.

Türk Dışişleri Bakanlığı, ABD'nin İran'daki nükleer tesislere saldırmasının daha yaygın bir çatışma riskini artırdığını söyledi ve olası yansımaları konusunda kaygılı olduklarını, şu anda yaşanan gelişmeler bölgesel çatışmayı bir küresel çatışmaya dönüştürebilir. Bu feci senaryonun gerçekleşmesini istemiyoruz, belki de Türkiye'nin bölgede istikrar sağlayan bir güç olma niyetini yansıtır bir şekilde "kınama" sözcüğünü kullanmaktan kaçındı. açıklamasını yaptı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın 13 Haziran'da İsrail'in İran'a saldırısından sonra  yaptığı açıklamada İran'ın İsrail'in yasadışı ve "çılgın" saldırılarına karşı kendisini savunduğunu, İran'ın kendisini savunma hakkının doğal, yasal ve meşru olduğunu söyledi.

Washington'ın önemli müttefiklerinden ve nükleer silahlara sahip olduğu bilinen tek Müslüman ülke Pakistan ABD'nin saldırılarının "uluslararası hukukun tüm normlarını ihlal ettiğini, Pakistan Dışişleri Bakanlığı "BM Şartı'na göre kendisini savunma hakkı olduğunu,  ABD'nin saldırılarından önce de Pakistan Dışişleri Bakanı İshak Dar "Bu savaş meydanının sınırlarının nerede sona ereceğini kestirmek mümkün değil" demişti.

ABD'nin İran'a saldırılarından saatler sonra, Ürdün İsrail'e doğru giden İran füzelerine müdahale etti. Ürdün Kralı Abdullah, Avrupa Parlamentosu'nda daha önce yaptığı bir konuşmada İsrail'in İran'a "saldırılarının bölgede ve ötesinde gerilimin tehlikeli bir şekilde artırması tehdidini" gündeme getirdiğini söylemişti.

Afganistan'daki Taliban yönetimi ABD'nin saldırısı konusunda yapmadı, ancak daha önce İran'a destek veren bir açıklama yayımlamışlardı. Afganistan Dışişleri Bakanı'nın İranlı mevkidaşıyla yaptığı görüşmede İsrail'in İran'daki meskun mahaller, altyapı ve nükleer tesislere saldırısının "BM Şartı'nın prensiplerini ve uluslararası hukuk kurallarını ihlal ettiğini" söylemişti.

Washington'ın bölgedeki en önemli müttefiki ve Amerikan askeri üslerine ev sahipliği yapan Suudi Arabistan, ABD'nin saldırısını hızla kınadı. Açıklamada "kardeş ülke İran İslam Cumhuriyeti'ndeki gelişmeleri büyük bir kaygıyla takip ettiklerini" ileterek itidal çağrısı yaptı.

Suudi Arabistan ve İran uzun süredir birbirlerine rakip iki ülke ama Mart 2023'te Çin'in arabuluculuğuyla bir anlaşma imzalayıp, ilişkilerini yeniden tesis etmişlerdi. Suudi Arabistan'ın resmi tutumu Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile benzer. BAE de ABD'nin saldırılarının "bölgesel ve uluslararası barış ve güvenliğe giderek artan bir tehdit oluşturduğunu" söyledi.

ABD ve İran arasındaki nükleer görüşmelerin arabulucusu Umman; Amerikan saldırılarının "yansımalarından" korktuğunu belirtti ve bir kınama mesajı yayımladı.

Katar da gelişmeleri "büyük bir kaygıyla" izlediklerini söyledi.

Katar, ABD'nin Ortadoğu'daki en büyük askeri hava üslerinden birine ev sahipliği yapıyor. Bu üs, Katar'ın açıklamasından sonra 23 Haziran günü İran'ın misilleme için yaptığı füze saldırısına hedef oldu. ABD Savunma Bakanlığı, Katar'ın hava savunma sisteminin devreye girdiğini ve üste can kaybı olmadığını açıkladı.

Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Aoun;

Son dönemdeki tırmanıştan büyük kaygı duyduklarını, İran'ın nükleer tesislerinin bombalanması, birden çok bölgede ve ülkede güvenliği ve istikrarı tehdit edecek korku seviyesini artırdı"  yazılı açıklamasını yaptı.

Times of İsrail gazetesine göre Lübnan'da faaliyet gösteren ve İsrail ile geçen yıl bir barış anlaşması imzalayan Hizbullah saldırılara misilleme olarak İsrail'e ya da bölgedeki Amerikan çıkarlarına saldırma planları bulunmadığını belirtti.

İran'dan destek gören Yemen'deki Husiler ise ABD'nin saldırılarını kınadı, İran halkıyla dayanışma içinde olduklarını ve misilleme olarak Kızıldeniz'deki ABD gemilerine saldırmaya hazır olduklarını açıkladı.

Azerbaycan son gelişmelerin "derin kaygı" yarattığını söyleyerek itidal çağrısı yaptı. Azerbaycan'ın İsrail ile yakın bir askeri işbirliği  bulunuyor. Bakü yönetimi son yıllarda İsrail'den yüz milyonlarca dolarlık gelişmiş silah sistemleri satın aldı.

Suriye yönetimi ABD'nin İran'a yönelik saldırıları ve İsrail'in İran'a karşı saldırı düzenlerken hava sahasını ihlal edilmesine resmi bir kınama mesajında bulunmadı.

Avrupa ülkeleri uzun süredir İsrail ve ABD'nin İran'ın nükleer amaçları konusunda ve  çatışmanın tırmanmasından da kaygı duyuyor. ABD'nin saldırılarının ardından Avrupa Birliği'nin en üst düzey diplomatı Kaja Kallas itidal ve müzakere masasına geri dönme çağrısı yaparak, tüm taraflara geri adım atma, müzakere masasına dönme ve durumun daha da tırmanmasını önleme çağrısı yapıyorum"

dedi ve İran'ın nükleer silahlara sahip olmasına izin verilmemesi gerektiğini söyledi.

Çoğu Avrupa ülkesi daha önce İsrail'in İran'daki saldırılarına destek açıklamaları yapmış, Almanya Başbakanı Friedrich Merz İsrail'in saldırılarını memnuniyetle karşılamış ve İsrail'in İran'ı bombalayarak başkaları adına "kirli ve zorlu bir iş yaptığını" söylemiş, böyle bir adım attıkları için İsrail ordusuna ve hükümetine cesaretleri için derin bir saygı duyduğumu söyleyebilirim" demişti.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un ofisinden yapılan açıklamada, Macron'un 22 Haziran Pazar günü Suudi Arabistan ve Umman liderleriyle görüştüğü duyuruldu.

Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noel Barrot; "Fransa tüm taraflara itidal ve çatışmanın genişlemesine yol açacak herhangi bir tırmanıştan kaçınma çağrısı yapıyor" dedi.

İngiltere Başbakanı Keir Starmer bir yandan itidal çağrısı yapıp, bir yandan İran'ın nükleer programı konusundaki kaygılardan bahsederek, AB ile benzer bir tutum takındı. Starmer İran'a "krizi sona erdirecek diplomatik bir çözüm için müzakere masasına geri dönme" çağrısı yaparak, İran'ın nükleer silah geliştirmesine asla izin verilemez ve ABD bu tehdidi hafifletmek için harekete geçti" dedi ve "bölgedeki istikrarın bir öncelik olduğunu" söyledi.

Starmer'ın liderliğini yaptığı İşçi Partisi'nin üst düzey üyelerinden Emily Thornberry, Trump'ın İran'a saldırma kararını "büyük bir hata" diye tanımlayarak, bu en iyi ihtimalle İranlıları yavaşlatır, nükleer bomba yapmalarını durdurmanın yolu müzakere, diğer bir kaygım da İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun bundan cesaret alacak olması. Bu çatışmayı o başlattı ve Amerika arka çıktı. Barışla ilgilenmiyor. Donald Trump'ın İsrail'i kontrol edemediği ve bunun net olduğu bir ortamda nasıl müzakere yapılabilir ki?"

dedi.

Rusya, ABD saldırılarının "tehlikeli bir tırmanışın başlangıcı" olarak nitelerken, Çin de sadece İsrail'e "mümkün olduğunca çabuk ateşkes" çağrısı yaptı. Rusya ve Çin geçmişte de İran'a destek açıklamaları yapmış ve İsrail'i eleştirmişti. Son yıllarda her iki ülke de İslam Cumhuriyeti'nin önemli müttefikleri olarak görülüyordu. Bu ülkelerin İran ile imzaladığı bir dizi anlaşmanın bir kısmında gizli maddeler olduğuna inanılıyor. Bazı uzmanlara göre bu anlaşmalarda güvenlik taahhütleri de bulunuyor olabilir.

Başta hem Çin hem de Rusya daha temkinli bir tutum takındı. Fakat kriz tırmandıkça tutumları sertleşti. ABD'nin saldırısından önce Çin ABD'yi İsrail'e potansiyel olarak doğrudan askeri destek verme konusunda uyardı.

Hindistan tam aksine hem İsrail'i hem de ABD'yi kınamaktan kaçındı. Bu durum, İsrail ile güvenlik işbirliği ile genel anlamda bölgesel istikrar arasında denge kurmak için devam eden uğraşlara yönelik bir durum olarak değerlendiriliyor.

Latin Amerika'da İran'la uzun süredir bağları bulunan bazı sol eğilimli hükümetler, hem İsrail'i hem de ABD'nin İran'a yönelik saldırısını en sert şekilde kınayanlardan.  İran'ın bölgedeki önemli müttefiklerinden Venezuela lideri Nicolas Maduro, İsrail'in İran'a ilk saldırılarını "savaş nedeni" olarak tanımladı ve ayrıca İsrail'i "insanlığın huzuruna karşı en büyük tehdit" olarak gördüğünü söyledi. Daha sonra da son ABD saldırılarını "uluslararası barışa doğrudan bir tehdit" diyerek kınadı.

Küba yönetimi ABD'nin saldırılarını "uluslararası hukuku ihlal eden, haydutça ve sorumsuz" bir hamle diye tanımladı.

Şili lideri Gabriel Boric de ABD'nin saldırılarına açık bir şekilde karşı çıkarak, güce sahip olmak insanlık olarak belirlediğimiz kuralları ihlal etme hakkı vermez. Birleşik Devletler bile olsanız" dedi.

Aşırı sağcı hükümetlerce yönetilen Arjantin ve Paraguay İsrail saldırdığında İran'ı eleştirdi. Saldırılardan üç gün sonra yayımlanan bildiride Arjantin Cumhurbaşkanlığı Ofisi İran'ın İsrail'e yaptığı misilleme saldırılarını "alçakça" diye tanımladı. Cumhurbaşkanı Javier Milei daha sonra "İran Arjantin'in düşmanıdır" dedi ve İsrail'e tam desteğini tekrarladı. Milei, 1990'lı yıllarda İran'ın sorumlu olduğunu söylediği Arjantin'deki İsrail hedeflerine yapılan saldırıları da hatırlattı.

Japonya İsrail'in İran'a saldırılarına çok eleştirel bir tutum takınarak Japonya Başbakanı Şigeri İşiba, saldırıları "kesinlikle hoş görülemez ve aşırı derecede üzücü" olduğunu söyledi.

ABD'nin saldırısından sonra da Japonya Başbakanı durumun hızla yatıştırılması çağrısında bulunarak ABD'ye destek vermedi. Fakat İran'ın nükleer hedeflerinin engellenmesi gerektiğini belirtti.

Kendi nükleer savaş başlıklarına sahip olan Kuzey Kore daha önce İsrail'in saldırılarını kınamış ve İsrail'i Ortadoğu barışı adına "kansere benzeyen bir yapıya" benzetmişti. Güney Kore'den ise konuyla ilgili herhangi bir resmi açıklama gelmezken, ülkenin resmi tutumu tamamen vatandaşlarını korumaya ve itidal çağrılarına yönelikti.

Afrika Birliği, ABD'nin İran'a saldırılarına yönelik bir tepki vermemesine rağmen, bir dizi Afrika ülkesi, 21 Arap ve İslam ülkesi dışişleri bakanının İsrail'in İran'a saldırılarını kınayan bir açıklamaya imza attı. İmzacı Afrika ülkeleri arasında Cezayir, Çad, Komoros, Cibuti, Mısır, Gambiya, Moritanya, Somali ve Sudan vardı.

Çatışmalar, çeşitli militan örgütlerin de seferberlik ilanı yapmasını beraberinde getirirken, IŞİD militanlarına İsrail-İran çatışmasından doğacak "kaostan" faydalanmaları çağrısında bulundu. Örgüt cihatçı faaliyetlerin saldırılar, adam kazanma ve silah edinme de dahil her düzeyde yoğunlaştırılması gerektiğini belirtti.