Suudi Arabistan ve Fransa, yıllardır süren Arap-İsrail çatışmasında iki devletli bir çözümü tekrar hayata geçirmek için  Birleşmiş Milletler'deki üst düzey konferansta eş başkanlık yaptı.

Filistin devletinin temellerini atmak amaçlı toplantı yapıldı. Hamas'ın 7 Ekim 2022'de İsrail'e yönelik başlattığı ölümcül saldırılar sonrasında Gazze'de İsrail ile giriştiği savaş nedeniyle iki devletli çözüm  uzak görünse de Arap ve Avrupa devletleri Gazze'deki felaket koşullarının arttığı ortamda bu fikri  tekrar gündeme almak görüşünde.

Fransa ve İngiltere'den sonra Kanada da Filistin devletini tanımayı planlıyor.

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres,

toplantının "işgalin sona erdirilmesi ve uygulanabilir iki devletli bir çözüme yönelik ortak arzumuzun gerçekleştirilmesi yönünde geri dönüşü olmayan bir ilerlemeyi hızlandıran belirleyici bir dönüm noktası olarak hizmet etmesi gerektiğini" açıkladı.

İki devletli çözümün içeriği

İki devletli çözüm, İsrail devletiyle birlikte yaşayan, güvenli ve tanınmış sınırlara sahip bir Filistin devletinin kurulmasını içeriyor.

Filistinliler, İsrail'in 1967 savaşında ele geçirip işgal ettiği Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Gazze Şeridi'ni kapsayan bir devlet istiyor ancak İsrail hükümeti Filistin devletine ve egemenliğine karşı olup İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Filistin'in bağımsızlığına ve iki devletli çözüme karşı çıkıyor. Netanyahu, 7 Ekim saldırılarından iki hafta önce BM Genel Kurulu'nda İsrail ile Arap komşuları arasında "yeni bir barış çağının şafağını" belirtmiş,  "sözde uzmanların" İsrail ve Ürdün Nehri ile Akdeniz arasındaki toprakları paylaşan gelecekteki bir Filistin ile iki devletli bir çözümü müzakere eden "yaklaşımlarının" hüküm sürdüğü çeyrek asır boyunca "tek bir barış anlaşması" yapılmadığını, "2020'de, benim savunduğum yaklaşımla ... kısa sürede inanılmaz bir atılım gerçekleştirdik. Dört ay içinde dört Arap ülkesiyle dört barış anlaşması yaptık"

dedi. Bu anlaşmalar, ilk Trump yönetimi sırasında ABD tarafından aracılık edilen İbrahim Anlaşmaları'ydı.

İki devletli çözüm fikri 1947'deki BM Bölünme Planı'na dek uzanırken ilgili plan İngiliz mandası altındaki Filistin topraklarının iki ayrı devlete bölünmesini öneriyordu.

1993 yılında, İsrail ve Yaser Arafat'ın El Fetih grubunun liderliğindeki Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) Norveç'in arka planda arabuluculuk ettiği görüşmeleri ve karşılıklı tanımayı kabul etmelerinin ardından iki devletli bir anlaşmanın ana hatları belirlense de Oslo süreci son noktasına ulaşamadı çözümü daha da zor sorunlar bıraktı.

Barış için toprak anlaşmaları, İsrail'in 1967 savaşında işgal ettiği topraklarda Filistin Yönetimi'nin özerkliğini sağlasa da askeri işgal ve Yahudi yerleşim faaliyetleri devam etti ve "kalıcı statü meseleleri" adı verilen konular daha sonraki müzakereler için bir kenara bırakıldı. 1948'deki ilk Arap-İsrail savaşında ve BM'nin 1947'de bölünmeyi oylamasından sonra İsrail'e dönüşen topraklardaki Filistinli mültecilerin durumu da bunlar arasında. İsrail 1967'de Doğu Kudüs'ü ilhak etmişti ve bu durum her iki tarafın da vazgeçilemeyecek kadar önemli gördüğü kutsal mekanlarla ilgili sorun yaratmıştı.

Yıllarca süren diplomatik restleşmeler sonrasında 2000 yılında dönemin ABD Başkanı Bill Clinton'ın ev sahipliğinde Camp David'de düzenlenen kapalı kapılar ardındaki zirvede bu konnlar tekrar ele alınsa da İsrail Başbakanı Ehud Barak ve Filistin Yönetimi Başkanı Arafat aradaki uçurum kapanmadı. İsrailli ve ABD'li yetkililer Arafat'ın şimdiye kadar elde edebileceği en cömert anlaşmayı geri çevirdiği görüşünü paylaştı. Filistinliler, Doğu Kudüs'te bir başkent gibi  taleplerinin gerisinde kalan bu anlaşmayı sahte olarak nitelendirdi.

1987'de Gazze'de kurulan İslami Direniş Hareketi Hamas, rakipleri El Fetih'in barış için verdiği tavizleri kabul etmedi ve 1994'ten itibaren intihar saldırılarıyla görüşmeleri rayından çıkardı. Dindar yerleşimciler Tanrı tarafından kendilerine vaat edilmiş olarak gördükleri topraklardaki Yahudi varlığını genişletmek ve güçlendirmek için İsrail'in esnekliğinden yararlandılar. 2000 yılında İkinci İntifada olarak bilinen Filistin ayaklanması patlak verince İsrail'in siyasi ağırlık merkezi önemli ölçüde sağa kaymıştı. Oslo'nun arkasındaki itici güç olan İsrail İşçi Partisi önemsizleşti ve yerleşim yanlısı sağın farklı versiyonları etkin oldu. Şaron'un kabinesi Filistinlileri İsrail'den ve Batı Şeria'daki bazı yerleşimlerden ayıran engeli uygularken , isyankar Filistinli halklar İsrail'in askeri gücüyle karşılaştı.

Arafat 2004'teki ölümünden kısa bir süre öncesine kadar Ramallah'ta sıkışıp kalmıştı. Şaron, Gazze'de yaşayan 1,5 milyon Filistinlinin arasında yaşayan birkaç bin yerleşimciyi bölgeden uzaklaştırdı ve askerleri çevreye yerleştirdi. Dört izole Batı Şeria yerleşimi de boşaltıldı.

"Ayırma" planının sonuçları çok büyüktü; amaç, yoğun nüfuslu bir Filistin bölgesini ayırarak İsrail topraklarındaki Yahudi çoğunluğunu korumaktı. Şaron'un üst düzey danışmanı bir gazeteciye yaptığı açıklamada, siyasi müzakereleri sona erdirmek için "gerekli formaldehit miktarını" sağladığını söylese de bu hamle Likud'u böldü ve yerleşim taraftarlarını yabancılaştırdı. Şaron, 2006 seçimlerinde yeni bir parti kurdu ve seçimden önce geçirdiği beyin kanaması nedeniyle Batı Şeria için de benzer bir plan olup olmadığı bilinemedi.

Arafat'ın halefi Mahmud Abbas Oslo ilkelerine ihanet olarak nitelendirdiği ayırma, Gazze'deki Hamas liderleri tarafından direnişin zaferi olarak kutlandı. Mısır'ın işbirliğiyle İsrail Gazze ablukasını sıkılaştırdı ve militanların baskınları ve İsrail'e roket atmalarıyla şiddet düzenli olarak tırmanırken, İsrail bombardımanı ve saldırıları direnişi kontrol altında tutmak için kullanıldı. Bu arada Batı Şeria'da Hamas gelişiyordu. 2006'daki Filistin Yönetimi meclis seçimleri, El Fetih'in Filistin'in bağımsızlığını sağlamadaki başarısızlığı ve yolsuzluklardan hayal kırıklığına uğramış seçmenlerin büyük kısmı Hamas'a oy verdi. Hamas'ın Filistin Yönetimi'ni güç kullanarak Gazze'den çıkarması, silahlı direnişin merkezi olan Gazze'nin, barış anlaşmalarına bağlı olan El Fetih yönetimindeki Batı Şeria'dan ayrılmasını getirdi. Hamas, şiddetin uzun vadede durdurulması ve İsrail'in 1967'de işgal ettiği topraklarda bir devlet kurulabileceği yönündeki önerilerle birlikte, gelecekte siyasi angajman olasılığına işaret eden değişim işaretleri olsa da Hamas, İsrail'in yok edilmesini öngören tüzügünde değişiklik yapmadı. İsrail ise Batı Şeria'daki yerleşim yerlerini alan ve nüfus olarak genişletmeye devam ediyordu ve bu durum 2025'e kadar devam etti. Hamas, Lübnan'daki Hizbullah gibi müttefiklerinin de desteğiyle, Direniş Ekseni olarak bilinen askeri kabiliyetini geliştirmek için Gazze'deki denetim eksikliğinden de yararlandı.

Gazze savaşı ve 7 Ekim saldırılar sonrasında Netanyahu, Filistin devletine karşı muhalefetinin 7 Ekim'den bu yana derinleştiğini ve böyle bir ihtimalin "[İsrail'in] varlığını tehlikeye atacağını, Gazze Şeridi ve Batı Şeria da dahil olmak üzere "Ürdün Nehri'nin batısındaki tüm topraklarda tam güvenliği sağlayacağını belirtti.

İsrail parlamentosu Temmuz 2024'te bir Filistin Devleti kurulmasını reddeden bir karar aldı. Sağcı Netanyahu destekçileri Gazze'nin bazı bölgeleri de dahil olmak üzere Filistinlilerin devlet kurmak istedikleri toprakların İsrail'e ilhak edilmesi çağrısı yaptı. Bazı destekçiler de Gazze nüfusunun kalıcı olarak uzaklaştırılmasını istediklerini söylüyor. İsrail'de Hamas'ın yok edilmesi gerektiği konusunda geniş bir mutabakat da var. Ancak bunu başarma çabasının Gazze'deki siviller üzerinde ciddi bir etkisi oldu.

İsrail'in Hamas'ın üst düzey askeri liderlerini öldürmesi ve Hizbullah militan grubu ve İran'ı zayıflatması sonrasında barış konusunda uluslararası baskı arttı. Arap ülkeleri ve Avrupa destekli ortak BM konferansı ve Fransa ve İngiltere gibi ülkelerin bir Filistin devletini tanımaya yönelik yaptığı açıklamalar, iki devletli bir çözüm  konusunda İsrail'e baskı uygulamak gereği düşünülse de iki devletli çözümün ana destekçilerinden biri olan ABD, şimdi bu çözümden uzak görünüyor.

ABD Başkanı Donald Trump bu tutumunu açık olarak göstermese de BM konferansına itiraz etti. Reuters'in haberine göre bir ABD telgrafında, "ABD, çatışmanın nihai çözümüne önemli yasal ve siyasi engeller ekleyecek ve İsrail'i bir savaş sırasında zorlayarak düşmanlarını destekleyebilecek konjonktürel bir Filistin devletini tek taraflı olarak tanıyacak her türlü adıma karşı çıkmaktadır." ifadeleri yer alıyordu. 29 Temmuz'da İsrail'e uzun vadeli bir çözüme ulaşması için baskı yapılıp yapılmaması konusunda gelen bir soruya  Trump bunun Hamas'ı ödüllendirmek olarak görülebileceği cevabını verdi. İki devletli çözümü canlandırma çabaları ise ABD'nin desteği olmadan ilerleme kaydedilmesi ihtimali zor görünüyor.